Một con số tổng mà người nộp hồ sơ nhìn thấy thường gộp bốn loại khoản có bản chất kinh tế khác hẳn nhau. Chúng đi tới bốn nơi khác nhau, chịu bốn cơ chế khác nhau, và được hoàn lại theo bốn cách khác nhau.
Tách chúng ra là bước đầu tiên để hiểu vì sao giá trong ngành này hình thành như nó hình thành.
Loại một: khoản nộp cho cơ quan nhà nước
Bản chất: một khoản thu theo quy định, do cơ quan xét hồ sơ ấn định và công bố.
Đặc điểm kinh tế: nó không phải giá thị trường. Không ai thương lượng được, không bên dịch vụ nào ảnh hưởng tới nó, và nó giống nhau với mọi người nộp cùng loại hồ sơ.
Về hoàn lại: thường không hoàn kể cả khi hồ sơ không thành, vì nó trả cho việc xem xét chứ không cho kết quả.
Về minh bạch: đây là loại khoản duy nhất luôn công khai, vì cơ quan nhà nước có nghĩa vụ công bố bảng phí. Điều đó khiến nó là phần dễ kiểm chứng nhất trong toàn bộ con số tổng.
Loại hai: khoản trả cho bên thứ ba được chỉ định
Bản chất: trả cho những dịch vụ mà cơ quan xét yêu cầu và chỉ định nhà cung cấp — đánh giá bằng cấp, kiểm tra ngôn ngữ, kiểm tra sức khoẻ, một số bước công nhận tài liệu.
Đặc điểm kinh tế: đây là thị trường bị hạn chế. Người mua không chọn tự do mà chỉ chọn trong danh sách được công nhận, đôi khi chỉ có một lựa chọn.
Hệ quả: giá ở đây ít chịu áp lực cạnh tranh hơn so với phần dịch vụ tự do, và nó thường được quy định hoặc giám sát vì lý do ấy.
Về hoàn lại: gần như không, vì công việc đã được thực hiện.
Loại ba: khoản trả cho lao động chuyên môn
Bản chất: trả cho thời gian và năng lực của người làm hồ sơ.
Đặc điểm kinh tế: đây là phần duy nhất thật sự là giá thị trường, hình thành từ cung cầu, mức chuyên môn, và mức độ phức tạp của từng hồ sơ.
Và đây cũng là phần khó so sánh nhất giữa hai bên cung cấp, vì cái được bán — công sức và phán đoán chuyên môn — không có đơn vị đo.
Về hoàn lại: phụ thuộc hoàn toàn vào thoả thuận, và đây là chỗ mà cấu trúc hợp đồng quyết định mọi thứ.
Loại bốn: phần chia trong nội bộ chuỗi
Bản chất: khoản mà một mắt trong chuỗi trả cho mắt khác — thù lao giới thiệu, chia theo thoả thuận hợp tác, chi phí tiếp cận khách hàng.
Đặc điểm kinh tế: người nộp hồ sơ không trả khoản này trực tiếp, nhưng nó nằm trong giá họ trả — như mọi chi phí vận hành của mọi doanh nghiệp.
Về minh bạch: đây là loại khoản ít được nói tới nhất, vì nó là thoả thuận giữa các bên trong chuỗi chứ không phải giữa bên bán và người mua.
Và đây là loại khoản giải thích vì sao hai bên cung cấp cùng làm một công việc có thể báo hai mức giá rất khác nhau: chuỗi của họ có số mắt khác nhau.
Vì sao việc tách bốn loại lại quan trọng để hiểu ngành
Vì chỉ một loại chịu cạnh tranh thật. Ba loại kia hoặc do nhà nước ấn định, hoặc nằm trong thị trường bị hạn chế, hoặc là chuyện nội bộ giữa các bên.
Vì tỉ lệ giữa bốn loại rất khác nhau giữa các trường hợp, nên hai con số tổng bằng nhau có thể có cấu trúc hoàn toàn khác.
Và vì mỗi loại chịu một cơ chế bảo vệ khác nhau khi có vấn đề. Khoản nộp nhà nước có bảng phí công khai; khoản trả bên chỉ định có cơ chế giám sát; khoản lao động chuyên môn phụ thuộc vào hợp đồng; còn phần chia nội bộ thì nằm ngoài quan hệ của người nộp hồ sơ.
Ba câu hỏi áp cho cơ cấu phí
Tiền vào từ đâu và chia cho ai: đây chính là câu mà cả chuyên mục này trả lời.
Ai chịu rủi ro: ba trong bốn loại không hoàn lại nếu hồ sơ không thành, nên phần lớn số tiền đã chi là chi phí chìm về phía người nộp.
Ai chế tài được ai: khác nhau theo từng loại, và đó là lý do việc biết một khoản thuộc loại nào lại có ý nghĩa thực tế.
Bảng phí nhà nước, danh sách bên thứ ba được chỉ định và mức phí của họ đều do cơ quan có thẩm quyền công bố và thay đổi theo thời gian — thông tin chính xác nằm ở cơ quan xét hồ sơ của nước liên quan.
Bốn loại khoản tiền là gì?
Khoản nộp cho cơ quan nhà nước, khoản trả cho bên thứ ba được chỉ định, khoản trả cho lao động chuyên môn, và phần chia trong nội bộ chuỗi dịch vụ.
Loại nào chịu cạnh tranh thật?
Chỉ khoản trả cho lao động chuyên môn. Ba loại kia do nhà nước ấn định, nằm trong thị trường bị hạn chế, hoặc là thoả thuận nội bộ giữa các bên.
Vì sao hai bên cung cấp báo giá rất khác nhau?
Một nguyên nhân là chuỗi của họ có số mắt khác nhau, nên phần chia trong nội bộ chuỗi khác nhau dù công việc chuyên môn tương đương.
Khoản nào dễ kiểm chứng nhất?
Khoản nộp cho cơ quan nhà nước, vì bảng phí luôn được công bố công khai.
